Şikâyetimi Geri Çekersem Dava Düşer mi?
Ceza hukukunda en sık karşılaşılan yanlış inanışlardan biri, bir kişinin şikâyetinden vazgeçmesi hâlinde ceza davasının kendiliğinden sona ereceği düşüncesidir. Özellikle hakaret, tehdit, basit yaralama, mala zarar verme veya cinsel taciz gibi suçlarda taraflar arasında sonradan uzlaşma sağlanması, zararın giderilmesi ya da kişisel sebeplerle şikâyetten vazgeçilmek istenmesi üzerine hemen aynı soru gündeme gelmektedir: “Şikâyetimi geri çekersem dava düşer mi?”
Bu sorunun cevabı çoğu kişinin düşündüğü kadar basit değildir. Çünkü Türk Ceza Hukukunda her suç şikâyete bağlı değildir. Bazı suçlarda mağdurun şikâyeti soruşturmanın başlaması için zorunlu iken, bazı suçlarda mağdur şikâyetçi olmasa hatta şikâyetinden açıkça vazgeçse bile devlet yargılamaya devam etmektedir. Bu nedenle şikâyetten vazgeçmenin sonuçlarını anlayabilmek için öncelikle şikâyet hakkının ceza hukukundaki yerini doğru belirlemek gerekir.
Türk Ceza Kanunu'nun 73. maddesi, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlara ilişkin temel düzenlemeyi içermektedir. Kanun koyucu bazı suçlarda kamu otoritesinin cezalandırma yetkisini mağdurun iradesine bağlamış ve mağdurun şikâyeti bulunmadıkça devletin ceza mekanizmasını harekete geçirmemesini tercih etmiştir. Bunun temel nedeni, bu suçlarda ihlal edilen hukuki değerin büyük ölçüde bireysel menfaatlere ilişkin olmasıdır. Hakaret, basit tehdit, basit yaralama, kişilerin huzur ve sükûnunu bozma gibi suçlarda mağdurun olaya ilişkin iradesi önem taşımaktadır. Ancak bu durum, mağdurun her zaman davanın kaderini tek başına belirleyebileceği anlamına gelmez.
Uygulamada yapılan en büyük hata, bütün suçların şikâyete bağlı olduğu varsayımıdır. Oysa kasten öldürme, yağma, uyuşturucu ticareti, nitelikli dolandırıcılık, resmî belgede sahtecilik, zimmet, rüşvet ve benzeri birçok suç bakımından mağdurun şikâyeti yalnızca soruşturmanın başlamasına yardımcı bir bilgi niteliğindedir. Bu tür suçlarda kamu düzeni ağır bastığından devlet, mağdurun sonradan fikir değiştirmesini davayı sona erdiren bir neden olarak kabul etmemektedir. Örneğin bir dolandırıcılık dosyasında mağdur zararını tamamen tahsil etmiş ve sanıkla uzlaşmış olsa bile, suçun niteliği gereği kamu davası devam edebilir. Çünkü bu aşamada korunmak istenen yalnızca mağdurun bireysel menfaati değil, aynı zamanda toplum düzenidir.
Tam da bu nedenle “şikâyetimi geri çektim, dava düşer” şeklindeki yaygın kanaat hukuken doğru değildir. Öncelikle suçun soruşturulması ve kovuşturulmasının şikâyete bağlı olup olmadığı tespit edilmelidir. Eğer suç re'sen takip edilen suçlardan biriyse, mağdurun şikâyetten vazgeçmesi çoğu zaman davanın sonucunu etkilemeyecektir.
Buna karşılık gerçekten şikâyete bağlı bir suç söz konusuysa, TCK m.73 devreye girmektedir. Kanun hükmü uyarınca kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda mağdurun vazgeçmesi kural olarak kamu davasının düşmesine neden olur. Ancak uygulamada birçok kişinin bilmediği son derece önemli bir istisna bulunmaktadır. Şikâyetten vazgeçme, her zaman tek taraflı sonuç doğuran bir işlem değildir. Türk Ceza Kanunu'nun 73. maddesinin altıncı fıkrası, vazgeçmenin onu kabul etmeyen sanığı etkilemeyeceğini açıkça düzenlemiştir.
İlk bakışta bu hüküm şaşırtıcı gelebilir. Sonuçta mağdur artık cezalandırma talebinde bulunmamaktadır. Buna rağmen neden dava devam etsin? Bunun cevabı ceza muhakemesinin temel ilkelerinde yatmaktadır. Çünkü ceza davasının tek amacı cezalandırma değildir. Aynı zamanda kişinin suçsuzluğunun tespiti de ceza muhakemesinin amaçlarından biridir. Şikâyetten vazgeçme nedeniyle verilen düşme kararı, sanığın suç işlemediğini ortaya koyan bir karar değildir. Düşme kararı yalnızca kovuşturma şartının ortadan kalkması nedeniyle verilir. Buna karşılık beraat kararı, kişinin isnat edilen fiili işlemediğinin veya suçun sabit olmadığının hukuken tespitidir.
Bu nedenle bazı durumlarda sanık, mağdurun şikâyetten vazgeçmesini kabul etmeyebilir. Özellikle toplum önünde itibar kaybına uğrayan, mesleki geleceği etkilenen veya hakkında ağır isnatlar bulunan kişiler, haklarında beraat kararı verilmesini isteyebilmektedir. Uygulamada da sanığın beraat etmek amacıyla yargılamanın devamını talep ettiği dosyalara sıkça rastlanmaktadır.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun 15.10.2020 tarihli, 2018/589 Esas ve 2020/421 Karar sayılı ilamı bu konuda önemli bir içtihat niteliğindedir. Ceza Genel Kurulu, şikâyetten vazgeçmenin sanığın kabulüne bağlı olduğunu vurgulamakla birlikte, sanığın beraat ihtimalinin bulunmadığı durumlarda yalnızca vazgeçmeyi kabul etmemesi nedeniyle yargılamanın sürdürülerek mahkûmiyet kararı verilmesinin de doğru olmayacağını ifade etmiştir. Bu yaklaşım, hem mağdurun iradesi hem de sanığın lekelenmeme hakkı arasında denge kurulmaya çalışıldığını göstermektedir.
Şikâyetten vazgeçmenin zaman bakımından etkisi de son derece önemlidir. Kanun koyucu bu hakkın hüküm kesinleşinceye kadar kullanılabileceğini kabul etmiştir. Ancak hüküm kesinleştikten sonra yapılan vazgeçmenin artık cezanın infazına etkisi bulunmamaktadır. Bu durum uygulamada sıkça yanlış anlaşılmaktadır. Özellikle sanık hakkında mahkûmiyet kararı kesinleştikten sonra tarafların anlaşması hâlinde cezanın ortadan kalkacağı düşünülmektedir. Oysa hüküm kesinleştikten sonra artık kamu davası sona ermiş ve devletin cezalandırma yetkisi hükme bağlanmıştır. Bu aşamadan sonra mağdurun iradesi cezanın infazını durdurmaz.
Şikâyetten vazgeçmenin sonuçları bakımından önem taşıyan bir diğer konu iştirak hâlinde işlenen suçlardır. Kanun koyucu burada da özel bir düzenleme yapmış ve iştirak hâlinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkındaki şikâyetten vazgeçmenin diğer sanıklara da sirayet edeceğini kabul etmiştir. Böylece mağdurun sanıklar arasında seçim yaparak yalnızca bazıları yönünden vazgeçmesi engellenmiştir. Bu düzenlemenin amacı, iştirak ilişkisi bulunan kişiler bakımından hukuki sonuçların bütünlük içerisinde uygulanmasını sağlamaktır. Yargıtay uygulaması da uzun yıllardır bu yöndedir.
Şikâyetten vazgeçme konusunda dikkat edilmesi gereken en önemli hususlardan biri de bunun geri dönüşü olmayan sonuçlar doğurabilmesidir. Uygulamada birçok kişi öfke, korku, baskı veya eksik bilgi nedeniyle vazgeçme dilekçesi vermekte; daha sonra ise kararından dönmek istemektedir. Ancak geçerli şekilde yapılan vazgeçme kural olarak kesin sonuç doğurur. Aynı fiil nedeniyle sonradan yeniden şikâyetçi olunamaz. Bu nedenle özellikle uzlaşma görüşmeleri sırasında verilen dilekçelerin sonuçları çok dikkatli değerlendirilmelidir.
Şikâyetten vazgeçmenin yalnızca ceza yargılamasını değil, tazminat haklarını da etkileyebileceği unutulmamalıdır. Genel kural olarak ceza davasından vazgeçilmesi hukuk mahkemesinde açılabilecek maddi veya manevi tazminat davasını ortadan kaldırmaz. Ancak kişi vazgeçme sırasında şahsi haklarından da feragat ettiğini açıkça belirtmişse, sonradan tazminat talebinde bulunamayabilir. Bu nedenle uygulamada kullanılan standart dilekçelerin içeriği büyük önem taşımaktadır. Bazen tek bir cümle, ileride açılabilecek yüksek miktarlı bir tazminat davasının önünü tamamen kapatabilmektedir.
Doktrinde de şikâyetten vazgeçme kurumu yalnızca mağdurun cezalandırma talebinden vazgeçmesi olarak değerlendirilmemektedir. Birçok yazar, bu kurumun aynı zamanda sanığın lekelenmeme hakkıyla da yakından bağlantılı olduğunu belirtmektedir. Nitekim sanığın kabul şartının temelinde de bu düşünce yatmaktadır. Çünkü suçsuz olduğunu düşünen bir kişinin, yalnızca mağdurun vazgeçmesi nedeniyle yargılamanın sona ermesini kabul etmek zorunda bırakılması adil görülmemektedir.
Sonuç olarak, şikâyetten vazgeçme ceza hukukunda son derece önemli sonuçlar doğuran bir kurumdur. Ancak toplumdaki yaygın kanaatin aksine her şikâyetten vazgeçme davanın düşmesine yol açmaz. Öncelikle suçun şikâyete bağlı olup olmadığı belirlenmelidir. Re'sen takip edilen suçlarda mağdurun vazgeçmesi çoğu zaman yargılamayı etkilemez. Şikâyete bağlı suçlarda ise vazgeçme kural olarak davanın düşmesine neden olur. Bununla birlikte sanığın kabul şartı, iştirak hâlinde vazgeçmenin diğer sanıklara sirayeti, hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçmenin etkisizliği ve şahsi haklardan feragat gibi hususlar, kurumun sanıldığından çok daha karmaşık olduğunu göstermektedir.
Bu nedenle “şikâyetimi geri çekersem dava düşer mi?” sorusunun tek kelimelik bir cevabı yoktur. Hukuken doğru cevap şudur: Suçun niteliğine, dosyanın aşamasına ve somut olayın özelliklerine göre değişir. Ceza muhakemesinde belirleyici olan yalnızca mağdurun iradesi değil; kanunun öngördüğü şartların tamamının gerçekleşip gerçekleşmediğidir.
